งานฉลองรัฐธรรมนูญ
ปีที่สร้าง: พ.ศ. 2483 (งานฉลองรัฐธรรมนูญจัดต่อเนื่องตั้งแต่ พ.ศ.
2475-2500)
สถานะปัจจุบัน: รื้อถอนแล้ว (อาคารชั่วคราว)
“แผนวาดภาพฝันอนาคตของประเทศไทยผ่าน Exposition งานฉลองรัฐธรรมนูญ”
ในช่วงเวลาตั้งแต่ปี 2475-2490
งานฉลองรัฐธรรมนูญถูกจัดขึ้นอย่างยิ่งใหญ่ โดยใช้งบประมาณจำนวนมาก
และเต็มไปด้วยกิจกรรมนานาประเภท
จุดประสงค์ของการจัดงานในช่วงนี้น่าจะเกิดจากเป้าหมาย 2 ประการคือ
ความต้องการประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนรู้จักรัฐธรรมนูญ
และความต้องการแสดงออกเชิงสัญลักษณ์ว่า
รัฐธรรมนูญได้ก้าวเข้ามาเป็นหลักสูงสุดของประเทศแทนที่ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์แล้ว
โดยเฉพาะหลังเหตุการณ์ปราบกบฏบวรเดช
ยิ่งทำให้การจัดงานฉลองรัฐธรรมนูญถูกขับเน้นมากขึ้น
โดยเนื้อหาการพัฒนาประเทศในระบอบใหม่ได้ถูกแทรกลงไปในการออกแบบอาคารร้านรวงต่างๆ
ตั้งแต่ระดับหน่วยงานรัฐไปจนถึงเอกชน
สถาปัตยกรรมที่ถูกสร้างขึ้นทั้งหมดภายในงานก็ล้วนแต่เป็นรูปแบบ
"ทันสมัย" ตามนิยามของคณะราษฎร
ดังนั้นเมื่อก้าวเข้ามาภายในงานฉลองรัฐธรรมนูญก็เสมือนได้เข้ามาสู่บรรยากาศของบ้านเมืองในยุค
“สยามใหม่” หรือ “ไทยใหม่”
ที่เจริญก้าวหน้าภายใต้ระบอบการปกครองแบบประชาธิปไตยที่มีรัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุดของประเทศ
ผ่านรูปทรงอาคารแปลกตาแต่ทันสมัย เป็นนัยตัดขาดกับระบอบเก่าไปพร้อมกัน
เส้นแบ่งดังกล่าวยังถูกขับเน้นอย่างชัดเจนผ่านการเปิดพื้นที่ให้ประชาชนได้เข้ามามีส่วนร่วมในกิจกรรมต่างๆ
ภายในงานมากขึ้น
แสดงให้เห็นถึงความหมายของพื้นที่สาธารณะสำหรับประชาชนทุกคนอย่างเท่าเทียม
ไม่ว่าจะเป็นกิจกรรมงานประกวดนานาชนิดที่เรียกร้องให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วม
เช่น การประกวดนางสาวสยาม การประกวดประณีตศิลปกรรม การประกวดเรียงความ
การประกวดงานตกแต่งบ้าน ไปจนกระทั่งการประกวดซอสพริก ฯลฯ
ความใหญ่โตของการจัดงานได้พัฒนาขึ้นจนถึงจุดสูงสุดในราวปี 2483
แต่เมื่อถึงปี 2484 ก่อนการเปิดงานเพียงไม่กี่ชั่วโมง
กองทัพญี่ปุ่นได้ยกพลขึ้นบกบุกประเทศไทย
แล้วนำไทยเข้าสู่สภาวะสงครามนานหลายปี
งานฉลองรัฐธรรมนูญจึงหยุดชะงักลงในช่วงเวลาดังกล่าว
ซ้ำด้วยเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่กรุงเทพฯ และการเสด็จสวรรคตของรัชกาลที่ 8
ทำให้บรรยากาศไม่เอื้อต่อการจัดงานรื่นเริง
กระนั้นงานฉลองรัฐธรรมนูญก็กลับมาอีกครั้งในระหว่างปี 2490-2500
แต่บริบททางสังคมที่เปลี่ยนไป
ความนิยมในรัฐบาลที่นำโดยกลุ่มคณะราษฎรเริ่มตกต่ำ
กลุ่มการเมืองใหม่ที่เข้ามามีอำนาจหลังการรัฐประหารปี 2490
ได้นำอุดมการณ์แบบอนุรักษ์นิยมที่มีสถาบันกษัตริย์เป็นหลักสำคัญกลับเข้ามามีบทบาท
งานฉลองรัฐธรรมนูญที่ถูกรื้อฟื้นจึงมีการลดขนาดงานและจำนวนวันงานลงอย่างมีนัยยะสำคัญ
ความเปลี่ยนแปลงทางอุดมการณ์ยังส่งผลต่อรูปแบบสถาปัตยกรรมอย่างเห็นได้ชัดคือ
การนำลักษณะสถาปัตยกรรมไทยประเพณีและสถาปัตยกรรมไทยประยุกต์
เข้ามาแทนที่สถาปัตยกรรมทันสมัยแบบคณะราษฎร
และท้ายที่สุดงานฉลองรัฐธรรมนูญก็ได้ปิดฉากลง
ภายหลังจากการรัฐประหารรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม โดยจอมพลสฤษดิ์
ธนะรัชต์ พร้อมๆ กับช่วงเวลาที่อำนาจในทุกด้านของคณะราษฎรสิ้นสุดลง
อ้างอิง:
- ชาตรี ประกิตนนทการ. การเมือง และสังคมในศิลปสถาปัตยกรรม สยามสมัย
ไทยประยุกต์ ชาตินิยม. กรุงเทพฯ: มติชน, 2550.
- ศรัญญู เทพสงเคราะห์. ราษฎรธิปไตย การเมือง อำนาจและทรงจำของ (คณะ)
ราษฎร. กรุงเทพฯ: มติชน, 2562.
ที่มาภาพ:
ภาพที่ 1-6 อนุเคราะห์ข้อมูลโดย ศรัญญู เทพสงเคราะห์